كلمه " فطرت " چه كلمه‏ای است و آيا قبل از قرآن كسی اين كلمه را در مورد انسان استعمال كرده است ، يا از جمله چيزهايی است كه برای اولين‏ بار قرآن آن را در مورد انسان به كار برده است ؟ ظاهرا اين كلمه قبل از قرآن سابقه‏ای ندارد و برای اولين بار قرآن اين لغت را در مورد انسان به‏ كار برده است كه قرائنش را بعد عرض می‏كنم . ما ابتدا بايد ببينيم كه خود لغت " فطرت " چه لغتی است و دقيقا ريشه اين لغت را به دست آوريم . مسأله ديگری كه بايد در اينجا بحث كنيم اين است كه آيا انسان به طور كلی يك سلسله فطريات كه آن را تعريف خواهيم كرد دارد يا ندارد و فاقد هر گونه فطرت است ( 1 ) ؟ بحث سوم ما درباره خصوص دين خواهد بود كه آيا دين ، فطری است و يا فطری نيست ؟ قرآن صريحا فرموده است كه دين فطری است . ما بايد يك‏ بحث علمی روی انسان و روی دين بكنيم و ببينيم آيا اساسا دين فطری است و يا فطری نيست . فطرت و تربيت هم اگر به كار برده می‏شود - چه آگاهانه و چه غيرآگاهانه - بر همين اساس‏ است ، چون " تربيت " يعنی رشد دادن و پرورش دادن ، و اين مبنی بر قبول كردن يك سلسله استعدادها و به تعبير امروز يك سلسله ويژگيها در انسان است . تربيت با صنعت اين تفاوت را دارد كه در صنعت ، حساب حساب ساختن‏ است . يعنی انسان منظوری را ابتدا دارد ، بعد ، از يك سلسله مواد و اشياء برای منظور خود استفاده می‏كند در حالی كه به خود اين ماده توجه‏ ندارد كه با اين كاری كه روی آن انجام می‏دهد آن را كامل می‏كند يا ناقص ، ماده می‏خواهد كامل شود يا ناقص [ برای او فرقی نمی‏كند ] ، منظور " من‏ " بايد حاصل شود . يك نجار و يا يك معمار و بنا كه عملش يك نوع ساختن است هدفش بايد تأمين شود ، او به اين كاری ندارد كه اين مقدار چوب و آهن و سيمان و امثال اينها را در ذات و طبيعت خودشان پرورش می‏دهد و آنها را تكميل‏ می‏كند و يا آنها را ناقص می‏كند ، بلكه اساسا گاهی لازم می‏شود كه آن ماده‏ را ناقص كند برای اينكه برای منظور او به كار بيايد . اما يك باغبان در عين اينكه منظور و هدفی دارد و منافعی دارد ولی كار او بر اساس پرورش دادن طبيعت گل يا گياه است ، يعنی طبيعت گل يا گياه را در نظر می‏گيرد و راه رشد و كمالی را كه در طبيعت برای آن معين‏ شده است می‏شناسد و آن را در همان مسير طبيعی و به يك معنا فطری خودش‏ پرورش می‏دهد و از آن استفاده می‏كند . لغت " فطرت " حال از مسأله اول شروع می‏كنيم . لغت فطرت كه در قرآن آمده است : " « فطره الله التی فطر الناس عليها »" چه لغتی است ؟ ماده فطر ( ف ، ط ، ر ) مكرر در قرآن آمده است : " « فطرهن »" ( 2 ) ، " « فاطر السموات والارض »" ( 3 ) ، " « اذا السماء انفطرت »" (4) و " « منفطر به »" ( 5 ) . در همه جا در مفهوم اين كلمه ، ابداع و خلق و بلكه خلق به همان معنای ابداع هست . " ابداع " به يك معنا يعنی‏ آفرينش بدون سابقه . لغت " فطره " با اين صيغه - يعنی بر وزن " فعلة " - فقط در يك آيه آمده است كه در مورد انسان و دين است كه دين " فطره الله " است : « فاقم وجهك للدين حنيفا فطره الله التی فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله »( 1 ) . تفسير اين آيه را بعد به تفصيل عرض می‏كنيم . كسانی كه به زبان عربی آشنا هستند می‏دانند كه وزن " فعلة " دلالت بر نوع يعنی گونه می‏كند . " جلسة " يعنی نشستن ، و " جلسة " يعنی نوع‏ خاصی از نشستن . " جلست جلسة زيد " يعنی نشستم به گونه نشستن زيد ، همانگونه كه زيد می‏نشيند نشستم . ابن مالك در " الفيه " می‏گويد :

و فعلة لمره كجلسة

و فعلة لهيئة كجلسة

چنانكه گفتيم در قرآن ، لغت " فطرت " در مورد انسان و رابطه او با دين آمده است : « فطره الله التی فطر الناس عليها »يعنی آن گونه خاص‏ از آفرينش كه ما به انسان داده‏ايم ، يعنی انسان به گونه‏ای خاص آفريده‏ شده است . اين كلمه‏ای كه امروز می‏گويند " ويژگيهای انسان " ، اگر ما برای انسان يك سلسله ويژگيها در اصل خلقت قائل باشيم ، مفهوم فطرت را می‏دهد . فطرت انسان يعنی ويژگيهايی در اصل خلقت و آفرينش انسان .