بسياري از مردم درك درستي از معناي «مسئوليت» ندارند. وقتي كه مي‌ خواهند با اين مفهوم روبه‌رو شوند،‌سرگردان و متحير با خود مي‌گويند كه به واقع بايد چه كنند. ما فكر مي‌كنيم كه بايد مسئوليت كارها،‌افكار و رفتارهاي ديگران را بپذيريم و اين كار غيرممكن و ناشدني است. شما مي‌توانيد در برابر ديگران احساس كنيد نه اين كه مسئول اعمال و رفتارشان باشيد.

 اتفاق زير يكي ازمواقعي بود كه من به ارزش اين مفهوم پي بردم.
من مدرس يكي از دانشگاه‌هاي آن‌لاين هستم و شاگردان بسياري با من ارتباط دارند. يك بار يكي از آنها به من ايميل زد و گفت كه از نمره‌اش با من راضي نيست و به آن معترض است. البته اين اتفاق بسيار رايج و معمول بوده هر مدرسي با آن روبه‌رو مي‌شود. من با او صحبت كردم و دريافتم كه آن دانشجو اصلا در جلسات كلاس‌هاي آن‌لاين حاضر نشده بلكه فقط تمرين‌ها را دانلود كرده و براي من فرستاده است. او در جلسات و كنفرانس‌هاي مربوط حاضر نشده و هيچ كدام از اطلاعات اضافي ارائه نشده را ياد نگرفته است. با وجودي كه مي‌‌خواستم به اين شاگرد كمك كنم تا بتواند دوره را با موفقيت طي كند،‌اين كار را نكردم. به او گفتم كه من مسئوليت خودم يعني تدريس را به تمامي و كامل انجام داده‌ام. اگر او نمي‌خواسته كه ياد بگيرد، تنبلي كرده و به وظيفه‌اش توجه نكرده، ديگر نمي‌توانم برايش كاري انجام دهم. قبل از امتحان متعلق به من بود و زمان امتحانات تنها وظيفه او بود. ما در قبال كارهاي خودمان مسئوليم و مي‌بايست تا آنجا كه مي‌توانيم كارهايمان و وظايفمان را درست انجام داده به ديگران كمك كنيم اما عملكرد،‌رفتارها و افكار ديگران در حيطه وظايف ما نيستند.

اين ديدگاه زندگي را براي ما آسان‌تر مي‌كند. وقتي كه من بدانم در قبال ديگران مسئولم اما مسئول كارهايشان و عواقب آنها نيستم،‌آسوده‌تر خواهم بود. تنها كاري كه بايد بكنيد اينست كه كارها و وظايفتان را به بهترين شكل انجام دهيد و به اطرافيان خود كمك كنيد. آنچه كه افراد پس از آن انجام مي‌‌دهند مربوط به خودشان است و هيچ كس جز خودشان مسئول آنها نيست. ضرب‌المثل معروفيست كه مي‌گويد:«مي‌‌تواني اسب را به سرچشمه آب برساني ولي نمي‌تواني وادارش كني كه آب بنوشد.» البته اين كار چندان آسان نيست چون همه ما مي‌خواهيم مسئوليت‌هاي ديگران را بپذيريم. ولي اين كار شدني نيست چون ما نمي‌توانيم افكار،‌احساسات يا رفتارهاي ديگران را كنترل كنيم. ما مي‌توانيم به آنها كمك كنيم، از آنها حمايت كنيم و در قبالشان مسئول باشيم اما اين تضمين نمي‌كند كه تغييري رخ دهد يا اين كه آنها پيشرفتي بكنند. آنها بايد بخواهند تا تغيير كنند. بايد كمك‌ها و دلسوزي‌هايمان را بپذيرند تا تفاوتي در اوضاع ايجاد شود. شما در قبال ديگراني كه در زندگيتان هستند مسئوليد ولي مسئوليت زندگي آنها بر دوش شما نيست.

مسئولیت- کارهای روزمره و ارزش‌ها

والدین در همه جا به دنبال راه‌هایی برای آموختن مسئولیت به کودکان هستند. در بیشتر خانه‌ها، انتظار می‌رود که ارجاع کارهای روزمره به کودک راه‌حلی برای این مشکل باشد. والدین بر این باورند که خالی کردن ظرف‌های زباله و زدن چمن‌های باغچه تأثیر بخصوصی در ایجاد احساس مسئولیت در کودکان دارند؛ همچنین بر این باورند که شستن ظرف‌ها و مرتّب کردن تختخواب‌ها بنا به دلایلی برای دخترها احساس مسئولیت را پایه‌ریزی می‌کند. این قبیل کارهای روزمره گرچه عملاً برای اداره ی خانه مهم هستند، ولی شاید هیچ تأثیر مثبتی در ایجاد احساس مسئولیت در کودکان نداشته باشند. برعکس، در برخی منازل، انجام وظایف روزانه به زد و خوردهایی منجر می‌شود که هم برای والدین و هم برای کودکان خشم و اندوه ببار می‌آورد.

 این امکان هست که پافشاری در اجرای تحمیلی کارهای روزمره، به اطاعت کودک منجر شود، ولی این امکان نیز هست که همین پافشاری تحمیلی تأثیر نامطلوبی در شکل‌گیری شخصیت کودک برجای بگذارد.

واقعیت آشکار این است که نمی‌توان مسئولیت را به کسی تحمیل کرد. مسئولیت فقط در درون فرد ریشه دارد و از آنجاست که رشد می‌کند و ارزش‌هایی که آن فرد در خانه و در اجتماع کسب می‌کند، آن را رشد و جهت می‌دهد. احساس مسئولیتی که بر پایه ی ارزش‌های مثبت استوار نشده است، می‌تواند ضداجتماعی و ویرانگر باشد. افراد اوباش و لوطی‌های محله در رابطه با یکدیگر و دارو دسته‌شان بسیار وظیفه‌شناس هستند و از احساس مسئولیت بالایی برخورد دارند. به عنوان مثال، اعضای گروه مافیا حتی اگر جانشان هم در خطر باشد وظیفه ی خود را انجام می‌دهند؛ آنان اوامر را اجرا می‌کنند، به همدستان محتاجشان کمک قانونی می‌کنند و از خانواده‌های زندانیان مراقبت بعمل می‌آورند.سرچشمه مسئولیت- ما ضمن اینکه آرزو می‌کنیم فرزندانمان اشخاصی مسئول و وظیفه‌شناس باشند، می‌خواهیم که احساس مسئولیتشان از ارزش‌های نهایی سرچشمه بگیرد، از ارزش‌هایی که در آنها زندگی محترم است و سعادت بشری مورد توجه واقع می‌شود.

 احساس مسئولیت باید براساس احترام به زندگی و آزادی، و به‌دنبال خوشبختی باشد. ما معمولاً موضوع مسئولیت را در چارچوب وسیع‌تر آن مورد توجه قرار نمی‌دهیم. ما مسئولیت یا عدم مسئولیت را در مواردی که واقعی‌تر هستند، می‌بینیم: مثلاً در اتاق بهم ریخته ی فرزندمان، در دیر رسیدن به مدرسه، در کثیف انجام دادن تکالیف، در نافرمانی عبوسانه و یا در عادات بد.

 

ممکن است کودکی با ادب باشد، خود و اتاقش را تمیز و مرتب نگاه دارد، در انجام تکالیف خود دقت کند ولی با وجود این، تصمیماتی بگیرد که عاری از احساس مسئولیت باشد. این بخصوص در مورد کودکانی صدق می‌کند که همیشه به آنها گفته می‌شود چه کار بکنند و به همین خاطر فرصت اندکی نصیبشان می‌شود تا به قضاوت بپردازند، راه حل ارائه دهند و طرح‌های درونی خود را توسعه بخشند.

 

واکنش احساس درونی کودک در برابر آموزش ما عاملی تعیین کننده است و مشخص می‌کند کودک از آنچه که می‌خواهیم بداند، چه مقدارش را یاد گرفته است. ارزش‌ها را نمی‌توان به‌طور مستقیم یاد داد. ارزش‌ها تنها از طریق انطباق کودک و رقابت او با اشخاص مورد احترام و علاقه‌اش جذب او می‌شوند و قسمتی از شخصیتش را تشکیل می‌دهند.بنابراین، موضوع احساس مسئولیت در کودکان به والدین برمی‌گردد، یا اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم، به ‌ارزش‌هایی که والدین در اعمال مربوط به تربیت کودک از خود نشان می‌‌دهند. سوالی که اکنون باید مطرح شود، این است: «آیا اعمال و رفتارهای معینی وجود دارد که احتمالاً از طریق آنها احساس مسئولیت مطلوبی در کودکان به وجود آید؟» در این سلسله مقالات تلاش شده است که از طریق یک دیدگاه روانشناختی به سوال بالا پاسخ داده شود.

 اهداف مطلوب و اعمال روزمره

احساس مسئولیت در کودک از رفتار و مهارت‌های والدین سرچشمه می‌گیرد. رفتارها یعنی اینکه پدر و مادر بگذارد کودک تمام احساس‌هایش را درک کند؛ مهارت‌ها یعنی اینکه آنها بتوانند راه قابل قبول مواجهه با احساسات را به کودک نشان بدهند.

 والدین و دبیرانی که ما خودمان داشتیم به حد کافی ما را برای مواجهه با احساسات‌مان آماده نکرده‌اند. آنها حتی خودشان نمی‌دانستند که چگونه با احساسات قوی مواجه شوند. آنها هنگامی که به احساسات آشفته بر می‌خوردند، سعی می‌کردند که آنها را انکار و یا پایمال کنند، ظاهر بهتری به آنها بدهند و یا چنین احساساتی را از کودک سلب کنند. آنان از عبارت‌هایی که قالبی خاص داشتند استفاده می‌کردند، که معمولاً زیاد مفید واقع نمی‌شوند .