كساني كه صفاي سينه ندارند ، ورودشان به اين سرزمين ، ممنوع است! حرمت و قداست اين سرزمين بسيار زياد است. اين سرزمين متعلق به شيرزنان عارفي است كه در هشت سال دفاع مقدس ،حماسه ها آفريدند. آن ها با توكل به خداوند و با تأسي به حديث متواتر و شريف الثقلين (1) به دو امانت گران بهاي الهي چنگ زدند و آن را الگوي و سرمشق خود ساختند. بياييد به اين سرزمين روحاني سفر كنيم ، تا بسياري از حقايق را دريابيم ؛ سرزميني كه همه نور خداست و عظمت خدا را به وضوح مي توان در آن مشاهده كرد ؛ سرزميني كه معناي واقعي عبادت ، عشق ،شوق نيايش ، نماز ، محبت ، مشاركت ، خلوص ، انفاق ،گذشت ، ايثار جان ، خداشناسي و هزاران خصلت زيباي ديگر را در حد كمال در خود جاي داده است ؛ سرزميني كه از هر گوشه و كنار آن مي توان هزاران نكته ي اخلاقي و اجتماعي آموخت ؛ سرزميني كه ساكنان آن همه به ريسمان الهي چنگ مي زنند و به انگيزه ي تعبد نسبت به فرمان الهي و به قصد وصول به مقام فناء الي الله حركت كردند.
اينان سبقت گيرندگان جهاد و شهادتند و شهادت را نزديك ترين راه تقرب به ذات احديت مي دانند. (2) در سرزميني كه سراسر وحدت و عشق است ،همه به دنبال يك هدف مي گردند و آن رضاي خداست و در اين صحنه ، همه در تلاشند تا گوي سبقت را از ديگران بربايند. آنان به راستي مصداق اين آيه ي شريف هستند : «يبتغون فضلاً و رضواناً و ينصرون الله و رسوله و اولئك هم الصادقون.» آن ها فضل خداوند و رضاي او را مي طلبند و خدا و رسولش را ياري مي كنند ، آن ها راستگويانند. (3) آري ، سخن از شير زناني است كه از همان روزهاي نخست كه رژيم بعثت عراق اسلامي مان فرود آورد ، همدوش مردان يا حتي جلوتر از آن ها فرياد «هل من ناصر ينصرني» حسين زمان خويش را لبيك گفته و وارد صحنه هاي نبرد شدند. زنان متعهد و مؤمن كشورمان همانند دريايي خروشان به سوي مقصد نهايي (رضاي خداوند) حركت كردند. فضاي عجيبي حاكم بود و گويي همه جا بهشت بود و رايحه ي بهشتي به مشام مي رسيد. مگر مي شود اين صحنه ها را ديد و منقلب نشد؟عجب فضاي آكنده از معنويتي! اين جا مي شود حضور خدا را حس كرد و قطعاً آن ها خدا را با چشم دل مي ديدند ، كه چنين مشتاقانه ايثار مي كردند. الله اكبر ،الله اكبر ، عجب اتحادي ! اين شير زنان در كدامين مكتب پرورش يافته اند كه چنين اند؟ قطعاً آن ها دست پرورده ي مكتب زهرا و زينب اند ؛ زهرايي كه بانويي به تمام معنا نمونه و الگو بود و نخستين شهيد راه ولايت ،و زينبي كه با صبر استقامت ،تمام منزلگاههاي كربلا را با همه ي مصيبت هايش طي كرد و يزيد و يزيديان را رسوا نمود. بله ، آن ها با الگو گرفتن از ائمه ي معصومين (ع) راه خويش را يافتند. « يكي از ويژگي هاي آفرينش كه خداوند حكيم در فطرت آدمي به وديعه نهاده است ،الگو سازي و الگوپذيري در زندگي است.» (4) نقش زنان و زمينه هاي حضور آنان در دفاع مقدس شير زنان ما با تمام مشكلات و دشواري ها مبارزه كردند تا اسلام و مسلمانان پيروز شوند. زنان ما همواره در طول دفاع مقدس در صحنه حضور داشتند و حضور آن ها را در ابتدا از دو ديدگاه مي توان بررسي كرد ؛ 1- حضور نظامي 2- حضور غير نظامي كه در مرحله ي بعدي اين دو را نيز مي توان به شاخه هاي زير تقسيم بندي نمود: حضور نظامي : 1- حضور در خط مقدم 2- حضور در مناطق بمباران شده ي مرزي. حضور غير نظامي : 1- پشتيباني فرهنگي و تبليغاتي و ترويج شجاعت و روحيه ي شهادت طلبي 2- پرستاري ، مداواي مجروحان ، تهيه آذوقه ، تخليه ي شهدا ، امداد رساني ، اهداي كمك هاي نقدي و غير نقدي به رزمندگان. حضور نظامي در اين سرزمين مقدس مي شود معناي واقعي جهاد را شناخت و مفهوم دفاع از ولايت و فداكاري و صبر و استقامت را معنا كرد. در اين سرزمين مي شود حضور زن را در جامعه شناخت و هيچ گاه وظايف سياسي و اجتماعي را قرباني انزواي زنانه نكرد. «آري ، جهاد در اسلام زينت زندگي است و پيام اقتدار و شجاعت است ، استحكام دين و امنيت جامعه است. نشانه ي حيات و نشاط عمومي است، دشمن را به تسليم مي كشاند ،دوستان را به اعتماد و صلابت دعوت مي كند ،محرومان را به عدالت و امنيت اميدوار مي سازد. آن گاه كه دشمن به حريم ملتي هجوم آورد و زباني جز زور نفهمد ، اين مجاهدان دست از جان و مال شسته اند كه به ميدان نبرد مي شتابند ، تا اقتدار دين را در پرتو جهاد مقدس خود حفظ كنند. آري ، جهاد دفاعي ، سنتي مقدس و ضروري براي مسلمانان است. حيات نو در پرتو جهاد و فداكاري به نام شهادت ، آوازه ي ديگري در شهر اولياء پيدا كرد.» (5) به همين جهت زنان كشور ما ، در مناطق جنگي حضور مي يافتند تا از فيض نبرد و جهاد في سبيل الله محروم نمانند. زنان ما ، در هر پست و مقامي كه بودند اعم از پزشك ، امدادگر ، و ... به صورت داوطلبانه به مناطق جنگي مي رفتند ، تا دين خود را ادا كرده باشند. هجوم يك باره ي دشمن به مناطق مرزي و هم چنين بمباران هاي هوايي به شهرها ايجاب مي نمود كه زنان به صورت مستقيم در مناطق جنگي حضور پيدا كنند. آن ها در اين مناطق علاوه بر اين كه كار امداد رساني ،تخليه ي شهدا و ... را انجام مي دادند باعث تقويت روحيه ي مردان مي شدند. آقاي صالح موسوي عضو سپاه پاسداران خرمشهر در خصوص آن روزها مي گويد :« در خرمشهر ،خواهران مقاوم خونين شهري كه آيينه ايي از پارسايي ، تقوا ، فداكاري و تداعي و تجسم پيروي از حضرت فاطمه ي زهرا (س) بودند ، آن لحظه من شاهد بودم كه چگونه دخترها اجساد را از گوشه و كنار كوچه و خيابان اين شهر زير آن خمپاره ها و آتش ها جمع مي كردند و با وانت ، در حالي كه در تيررس دشمن بودند ، به گورستان مي بردند.» (6) از جمله اين شير زناني كه در اين مناطق حضور داشتند ، دختر دلير خرمشهري «شهناز جاجي شاه» است كه در روزهاي اول جنگ با اسلحه در سنگرهايي كه خودش با دست خود كنده بود ، نگهباني مي داد و در ساعات غير نگهباني به كمك مجروحان رفته بود ، بر اثر اصابت خمپاره به فيض عظيم شهادت نايل شد و مادرش او را با دست خويش به خاك سپرد. «خير النساء ملكي» جانباز 70 درصدي مي گويد :«من از كودكي در خوزستان بودم و با شروع جنگ ، خودم ، شوهرم ،پسر و دخترم در شهر مانديم. صبح ها با كميته ي امداد همكاري مي كرديم و بعد از ظهرها به رزمنده ها جيره ي غذايي مي داديم. من و دخترم آشپزي مي كرديم. لباس سربازها را مي دوختيم. تقريباًلباس يك گروهان دست ما بود. صبحانه و نهار رزمنده ها را تهيه كرده و برايشان مي برديم. مهمات بار مي زديم و به رزمنده ها مي رسانديم. زخمي ها را به بيمارستان طالقاني منتقل مي كرديم. دخترم نيز 22 سال سن دارد و جانباز است ، ولي خدا را با تمام وجود شكر مي كنم.» (7) مادرم ! مرحبا به صبوري ات! تو مجروحيت خود و دخترت را بسان مدال افتخاري به گردن آويختي. از پرورده ي مكتب زهرا و زينب ،جز اين انتظار نمي رود. در تاريخ دفاع مقدس از اين نمونه شير زنان بسيار سراغ داريم ، كه ذكر فداكاري هاي هر كدام از آن ها مستلزم نوشتن كتابي مستقل ، و از حوصله ي اين مقاله خارج است. حضور غير نظامي 1- پشتيباني فرهنگي و تبليغاتي و ترويج شجاعت و روحيه ي شهادت طلبي : در اين سرزمين ، از خود گذشتگي به حد اعلاي خود نمايان است. در اين سرزمين مي توان سر شادماني مادران هنگام شهادت فرزندانشان را جويا شد. در اين جا مي توان تجلي شكوه و ايثار را از معلمان ادب آموخت ؛ معلماني كه با دستان خود بزرگمرداني را تربيت كرده و آن ها را روانه ي ميدان جنگ مي كردند و رفتن شان را نظاره گر بوده و بر خود مي باليدند كه چنين انسان هايي را تربيت كرده اند. « زنان به لحاظ نقش ويژه ايي كه دارند ، همواره تأثيرات مثبت بر روند مبارزات مردان دارند ؛ به طوري كه مي توان ادعا كرد اگر از حمايت معنوي و تهييج و ترغيب و همراهي زنان نباشد ، مردان هرگز توفيق حضور در صحنه هاي مبارزه و جهاد در راه خدا را نخواهند يافت.» (8) زنان مؤمن و نجيب سرزمين اسلامي ما با ايمان و توكل به خداوند و ايمان به معاد ، سختيها را راحت تر تحمل كرده و همواره با معبود خويش نجوا مي كردند. بسيار زياد سراغ داريم در جريان دفاع مقدس ، مادران نمونه ايي كه فرزندان خود را تشويق به جهاد مي كردند. مادري با داشتن پنج فرزند يتيم كه آنها را با رنج فراوان در زاغه ها بزرگ كرده بود ، بعد از شهادت پسر اولش در حالي كه پسر دوم و سومش را به جبهه فرستاده بود ، مي گفت :« آرزو دارم دو پسر 14 و 16 ساله ام نيز به جبهه بروند تا من دين خود را نسبت به اسلام ادا كنم.» (9) مادر شهيد همت ، بر پيكر خونين پسرش بوسه زد و گفت :« سلام مرا به امام حسين برسان و بگو امانتي كه دادي ، پس فرستادم.» (10) شير زناني كه فرزندانشان را روانه ي جنگ مي كردند ، آرزويشان اين بود كه يا با پيروزي برگردند ، يا با شهادت. پيروزي اسلام براي شان مهم بود. اينان به راستي معناي آيه ي 11 سوره ي مباركه صف را خوب درك كرده بودند كه خداوند متعال مي فرمايد :« تؤمنون بالله و رسوله و تجاهدون في سبيل الله با موالكم و انفسكم ذلكم خير لكم ان كنتم تعلمون» ؛ (به خدا و رسول ايمان آوريد و با مال و جان در راه خدا جهاد كنيد ؛ اين كار (از هر تجارتي) اگر دانا باشيد ، براي شما بهتر است.) زماني كه مردان در صحنه هاي نبرد مي جنگيدند ، احتياج به آرامش و امنيت خاطر داشتند كه اين امنيت به همت بانوان تأمين مي شد. زماني كه آن ها در جبهه ها بودند ، زنان نيز در صحنه ي تعليم و تربيت فرزندانشان تلاش مي كردند. همسر شهيد مي گويد :« چون مشوق اصلي همسرم براي حضور در جبهه بودم ، سختي هاي ناشي از نبودن او را تحمل مي كردم.» (11) همسر شهيد «غلام رضا صادق زاده» قبل از شهادت همسرش در نامه يي كه برايش مي نويسد ، چنين مي نگارد :« خدا را شكر كه به آرزويت (رفتن به جبهه) رسيدي. تو و يارانت در سنگر با هر نفس عبادت مي كنيد ، نمي دانم چه بگويم ، ولي قدر اين لحظات را بدانيد كه شما در چند قدمي خدا هستيد.» (12) «بسياري از زنان ، همسران خود را حتي به قيمت از دست دادن همه ي لذات معمولي زندگي ، راهي ميدان مبارزه مي كردند و از فكرشان ، راهشان و آرمان هايشان دفاع مي كردند» (13) چه بسيار خانواده هايي پس از شنيدن خبر شهادت فرزندانشان ، خدا را شكر كرده كه چنين موهبتي را به آن ها عطا فرموده و با حفظ روحيه ي خود به دلجويي از ديگران مي پرداختند و به كوري چشم دشمنان ، حتي روي جنازه ي فرزندانشان عطر و گلاب مي پاشيدند. زنان در طول دفاع مقدس ثابت كردند كه يكي از عوامل تقويت كننده ي روحيه ي رزمندگان و پشتيباني فرهنگي آن ها از جبهه ها بودند. زنان در عرصه هاي مختلف اجتماعي در زمان دفاع مقدس شركت داشتند و اين مشاركت از لحاظ تبليغاتي ، آثار مثبت فراواني داشت. زنان بايد به عنوان مادران ، همسران يا خوهران شهدا رسالت الهي خود را انجام داده و با عمل به وصيت نامه ي آن ها و بيان خاطرات ، حقانيت آن ها را به گوش جهانيان برسانند. زنان ما خود را ملزم به اطاعت از دستورهاي الهي كرده بودند كه از پاره هاي جگر خود گذشتند و آن ها را روانه ي ميدان جنگ كردند و مي دانستند در پس اين همه سختي ها و رنج ها اجر و مزد خوبي نهفته است. زيرا رسول اكرم (ص) فرموده است :« گرداگرد بهشت را دشواري ها و گرداگرد جهنم را هوس ها و شهوت ها گرفته است.» (14) 2- پرستاري ،مداواي مجروحان ، تداركات و امداد رساني ؛ در اين وادي مقدس مي توان معيار همنشيني با ديگران را شناخت و در روابط اجتماعي ، حضور را تعريف كرد. بياييد تا چشمان خسته از دنيا را به تماشاي زلالي ها و پاكي ها بگشاييم و لذات دنياي ديگر را بچشيم ؛ دنيايي كه متعلق به عارفان و دلدادگان وارسته است ؛ دنيايي كه فارغ از كينه ها و دورنگي هاست. چه زيباست دنيايي كه عارفان آن ، دست از جان و مال خود شسته و غرق خدا شدند. در نخستين روزهاي جنگ ، زنان ايراني ، خانه و كاشانه ي خود را رها كرده و به صورت داوطلبانه به صحنه هاي نبرد رفته و به صورت هاي مختلفي شروع به فعاليت كردند. «روزي به دوختن گوني براي سنگر ها و پاسداري از شهرها پرداختند و روزي به تهيه ي آذوقه و لباس و ملحفه براي زخمي ها و بيمارستان ها و حضور فعال در مساجد جامع شهرها و زماني به بافتن لباس گرم براي مجاهدين في سبيل الله كه عاشقانه به ضيافت الله شتافتند ، مشغول شدند و در هنگام عمليات ها بيمارستان هاي صحرايي برپا نموده و به تيمار راست قامتان شكسته بال پرداختند.» (15) خواهر 18 ساله ايي كه خانه و كاشانه خود را رها كرده و راهي مناطق جنگي شده ، چه هدفي جز رضاي خدا و حفظ اسلام مي تواند داشته باشد؟ او با چه بينشي به تمامي اميال و خواسته هاي نفساني خود پشت پا زده كه شب ها تا صبح به پرستاري از مجروحان مي پردازد؟ او در خاطرات خود مي گويد :« در آبادان و بيمارستان طالقاني به عنوان امدادگر ، بيست شب به طور مرتب نخوابيده بوديم ، شب ها مجروح بيش تري مي آوردند ، اين كار را به خاطر عشق و علاقه مي كرديم ، زماني كه بچه هاي مجروح را در آن حالت مي ديديم ، همه چيز را از ياد مي برديم.» (16) خواهرم! تو چگونه به دنيا مي نگريستي كه هيچ چيز دنيا برايت ارزشي نداشت؟ تو حتي سرپناه خودت را فروختي و پول آن را براي تهيه ي آمبولانس رزمندگان پرداختي و تمام دارايي ات را براي جبهه اهدا نمودي. تو نه تنها درايي ات ، بلكه وجودت را نيز وقف اين كار كرده بودي و بيش تر ايام عمرت را در كمك به رزمندگان و حتي حضور در خط مقدم سپري كردي و از مجروحان پر افتخار دفاع مقدس محسوب مي شدي.» (17) آن روزها حال و هواي خاصي در مملكت اسلامي ما حاكم بود. در ميان اين تكاپو ، نه تنها مادران تلاش مي كردند ، بلكه دانش آموزان نيز در سنگر مدرسه علاوه بر درس خواندن به تهيه و تأمين وسايل مورد نياز رزمندگان مشغول بودند و چه بسيار مدرسه هايي كه به خاطر همين فعاليتشان مورد بمباران هوايي قرار گرفتند !نمونه اي از آنها دبيرستان دخترانه ي زينبيه ي شهرستان ميانه بود ، كه به خاك و خون كشيده شد و ده ها دختر جوان به فيض شهادت و درجه ي جانبازي نايل شدند. « بار خدايا !به وقتي كه جنگجو در ميدان جنگ است و مرزدار به مرزداري مشغول است ، هر مسلماني را كه به امور خانه ي آن ها رسيدگي مي كند ، يا در نبود او به كفايت خانواده اش بر مي خيزد ، يا او را به قسمتي از مال خود ياري مي دهد ، يا او را به ساز و برگ جنگ كمك مي نمايد ، يا همت او را به نبرد با دشمن بر مي انگيزد ، يا در حضور او درباره اش دعاي خير مي كند ، يا حرمتش را در نبود وي رعايت مي كند ، به او نيز اجر همان رزمنده را هم سنگ آن عنايت كن و عمل او را پاداشي نقد عطا فرما.» (18) نتيجه: با توجه به گستردگي نقش و جايگاه ويژه بانوان در طول تاريخ اسلام و به خصوص در زمان ظهور انقلاب و در طول هشت سال دفاع مقدس و پس از آن ، بيان همه ي آن دستاوردها در اين نوشتار نمي گنجيد اما به طور اجمال مي توان گفت: اگر نبود فاطمه ي زهرا (س) ، مسأله ي ولايت در عربستان ختم مي شد. اگر نبود زينب كبري (س) ، كربلا در كربلا مي ماند. اگر نبودند شيرزنان اين مرز و بوم در طول هشت سال دفاع مقدس ، سرنوشت انقلاب اسلامي ايران چيزي غير از اين بود. اگر مادران ، همسران و خواهران و دختران شهدا در بين ما نبودند و شاهد افتخار آن ها بر شهادت عزيزان شان نبوديم ، اينك به طور قطع و يقين ، فرهنگ ايثار و روحيه ي شهادت طلبي در ميان مردان ، پسران ، جوانان و آحاد ملت نبود. پس اي خواهران عزيز! رسالت امروز شما بسي سنگين تر است! اگر ديروز ، ما با تهاجمي نظامي دشمن مواجه بوديم ، امروز با شبيخون فرهنگي او مواجهيم ، كه اين براي هر جامعه ايي ، حربه يي بس برنده تر است. از اين رو خود را موظف و مكلف بدانيم تا با توكل به خدا و با سلاح ايمان ، علم ، عفت ، پاكدامني ، ايثار ، شجاعت و شهامت و با الگوپذيري از حضرت فاطمه ي زهرا (س) و حضرت زينب (س)و شير زنان حاضر ، و با اطاعت كامل و بي چون و چرا از ولايت مطلقه ي فقيه ، دشمنان قسم خورده ي اسلام و انقلاب را در رسيدن به هدفشان كه همانا شكست انقلاب و نابودي اسلام است ، ناكام گذاشته و با جديت و تلاش ، شاهد بالندگي و گسترش روز افزون اسلام و انقلاب در سرتاسر جهان بوده و زمينه ي ظهور منجي عالم بشريت حضرت مهدي (عج) را فراهم آوريم.
خدمات بهداشتي، امدادي و درماني زنان در عرصه دفاع مقدس
از عوامل زمينه ساز مشاركت بانوان در دفاعمقدس، پيروزي انقلاب اسلامي، تأكيد موازين شرعي به دفاع بانوان از ارزشهاي الهي، تأثيرپذيري از اسوهةاي ايثار صدر اسلام و تربيت در مكتب عاشورا ميباشد. در اين بخش تجليلهاي اين ايثارها و شهامتها را از نظر خوانندگان ميگذرانيم: شهامت بانوان در خرمشهر: يكي از مظلومانهترين جلوههاي جنگ نقشي است كه زنان قهرمان در شهرهاي جنگي به دوش گرفتند، مناظر دردناكي آفريده شد، مادران جواني كه فرزند در آغوش، پذيراي بمب و موشك شدند و در ملكوتيترين حالات به سوي پروردگار خويش شتافتند، در حالي كه مردانشان در دفاع از حريم ميهن اسلامي در جبههها حضور داشتند. در آن روزهايي كه دشمن پشت ديوار خرمشهر منتظر ورود بود و شهر به تدريج از ساكنان خود خالي ميشد، خواهران بسيج و سپاه خرمشهر از جمله بانواني بودند كه ضمن جلوگيري از مهاجرت خانوادههايشان، خود به محافظت از انبار مهمات و رساندن آنها به رزمندگان اسلام پرداختند، محل استقرار عدهاي ديگر از اين زنان شجاع، مسجد جامع خرمشهر بود كه از انجا براي حفر سنگر به نقاط حساس شهر اعزام ميشدند. با اينكه تعداد آنها اغلب زياد نبود، ولي دلهايشان چون دريا وسيع و چون كوه محكم و استوار بود و اين شجاعت و رشادت به رزمندگان دلگرمي ميداد. برخي زنان تا آخرين روز در خرمشهر باقي ماندند تا جايي كه برادران با اصرار فراوان آنان را از شهر خارج كردند. آنان نه تنها با حفر سنگر و تهيه غذا براي رزمندگان و حفاظت از مهمات، ايشان را ياري ميدادند بلكه گاهي با اينكه تعليمات نظامي را در سطح ابتدايي گذرانده بودند ساعتها در خط مقدم جبهه در برابر دشمن بعثي ميجنگيدند. شهامت بانوان در آبادان: با شروع تهاجم به شهر مقاوم آبادان به منظور مقابله و دفاع از اين ديار و دفع تجاوز دشمن، از همان ابتدا خواهران متعهد و شجاع داوطلبانه به ياري سپاهيان و نيروهاي مردمي و نظامي و انتظامي شتافته و در اموري چون احداث سنگر و تهيه مواد آتشزا و تدارك وسايل و مايحتاج رزمندگان و امداد و درمان و معالجه مجروحين مستقيماً حضوري فعال و مؤثر داشتهاند و اوج حضور حماسي و شجاعانه بانوان آباداني پس از محاصره شهر و در تنگنا قرار دادن مردم باقيمانده در شهر، نمود چشمگيرتري دارد به نحوي كه اكثري قريب به اتفاق همسران و خواهران، مادران و دختران سپاهيان و نيروهاي مردمي و رزمنده، حاضر به ترك خانه و كاشانه خود و تنها گذاشتن همسر، برادران و مبارزان شهر نشده و با تقبل رنج و مشقات زندگي طاقتفرسا در شهري جنگزده، تحمل همه نوع مصايب را نموده و تا پاي مجروح شدن و به شهادت رسيدن، دلاورانه مقاومت كردند و هر روز شاهد به خون خفتن عزيزاني بودند كه زينبگونه آنان را تشييع و دفن نموده و به درمان و معالجه مجروحان در بيمارستانها همت گمارده بودند، در امر تدارك، تهيه خوراك و غذاي رزمندگان فعال بودند و در كنار همه امور و پشتيبانيهاي محورهاي خطوط دفاعي در نمازهاي پرصلابت و دشمنشكن شهر كه تحت هيچ شرايط سخت و حاد ترك نگرديد، شركت و با حضور شكوهمند خويش روحيه سلحشوران را تقويت ميكردند كه آمار بالاي جانبازان و شهداي زن آبادان خود مؤيدي روشن بر اين ادعاست. اين حضور و مشاركت تا پايان جنگ بطور مستمر ادامه داشت مگر در مواردي كه به دستور فرماندهان نظامي دستور تخليه شهر داده ميشد. اسارت تعدادي از زنان خود حكايتي گويا و روشن از حضور زنان متعهد در سنگرهاي پشتيباني، امداد و درمان است كه حتي حاضر به رها نمودن مجروحين نشدند. تداركات و پشتيباني رزمندگان: خواهران بسيجي علاوه بر آنكه در ستادهاي پشتيباني و مجروحين ايفا نمودند. بانوان درخصوص پتوشويي، لباسشويي رزمندگان، رفوي لباس و ملحفه و تعمير پوتين در مناطق جنگي حضور دلگرمكنندهاي براي حماسهآفرينان داشتند. بانوان در كانونهايي چون انجمن اسلامي. سنگرنشينان را حمايت كردند، همچنين حداقل معيشت و دارايي زينتي خويش را به رزمندگان اختصاص دادند و با برپايي جلسات روضهخواني، برگزاري دعا و نيايش از حمايت معنوي نيز دريغ نورزيدند. مادران در هنگام شهادت فرزندان برومندشان زيباترين شعارها و مرثيههاي مبارزهطلبانه را بر زبان جاري ميساختند و هر بار با رويي گشادهتر آمادگي بيشتر خود را براي تقديم ديگر فرزندانشان به پيشگاه اسلام اعلام ميكردند. در پشت جبهه سنگينترين وظيفه در بيمارستانهاي صحرايي و در شهرها به مجروحين و مصدومين جنگ تعلق داشت كه اين مسئوليت برعهده زنان فداكار بهيار و پرستار و پزشك بود. حضور فعال خواهران بسيجي در بخش توليد لباسهاي ضدشيميايي رزمندگان از ديگر جلوههاي ايثار اين فداكاران است. اين خواهران در مراكزي كه مواد خنثيكننده مواد شيميايي بستهبندي ميشد و نيز در مراكزي كه لباسهاي ضدشيميايي رزمندگان چسبزني ميگرديد و خود اين چسبها از تركيبهاي شيميايي عارضهدار بود، مشغول خدمت به اسلام بودند. بسيج خواهران براي مقابله با فعاليتهاي ضدانقلاب و منافقين درخصوص اطلاعات و عمليات، حضور پرتحرك و چشمگيري داشتند. خواهران دانشآموز علاوه بر كمكهاي به ظاهر اندك اما ارزشمند با نامههاي تكاندهنده و لبريز از احساسات مذهبي و علايق دروني به مبارزان، از راه دور رزمندگان اسلام را تهييج و براي پيروزي آنان عليه كفر و ستم دعا ميكردند. نقشهاي تربيتي و عاطفي: بانوان ضمن محدود نگاه داشتن سطح توقعات خود در غياب مردان تمامي مسئوليتهاي پرورشي و اقتصادي خانواده را عهدهدار شدند و مشكلات ناشي از جنگ از جمله خاموشيهاي بيوقفه، كمآبي، كمبود موادغذايي و گراني را تحمل كردند و با آگاهي از شرايط، سادهزيستي و قناعت را بيش از پيش نصبالعين خود قرار داده و حال و هواي روحاني و ملكوتي جبههها را به زيباترين شكل در خانهها به نمايش گذاشتند. به رغم فضاي تبليغاتي مسموم بوقهاي وابسته به استكبار و نفاق، زنان به جهانيان نشان دادند كه ملت ايران قوي و داراي عزمي والا و روحيهاي بالاست. نمونه ديگر از صحنهاي شكوهمند ايثار بانوان، ازدواج آنان با جانبازان است. آن زن پاكدامني كه ازدواج با يك جانباز را افتخار ميداند واقعاً به مقام والاي انساني رسيده و هر انسان آزادهاي از اين ايثار، درس اخلاص و ديانت و ولايت را فرا ميگيرد. اين موارد نمونة ناچيزي از خلق حماسه در جبهه هاي جنگ و دفاعمقدس توسط زنان ميباشد.
بررسي وضعيت رواني جانبازان زن در مقايسه با وضعيت رواني معلولين زن

تحقيقات نشان مي دهند كه جوان ترها، زنان، مجردها، جدا شده ها و طلاق گرفته ها ت مايل دارند كه استرس هاي زندگي را نسبت به گروه هاي ديگر با حساسيت بيشتري مورد ارزيابي قرار دهند. به دلائلي كه هنوز روشن نيست، درصد بيشتري از زنان دچار افسردگي مي شوند و نسبت زنان به مردان در كشورهاي صنعتي دو بر يك است (براون و هريس 1978) نظر به اينكه بانوان جانباز نقش بسيار مؤثري در ساختار خانواده و تربيت فرزندان خود دارند و با توجه به اينكه زنان بيشتر از مردان در معرض استرس قرار دارند و ممكن است به دليل جانبازي تغييري در وضعيت روانيش بوجود آيد و دچار ناراحتي هاي اعصاب و روان قرار گيرد و عوارض منفي آن گريبانگير فرزندان، شوهر، خانواده، اجتماع و ... گردد سؤالي كه مطرح است اين است كه زنان جانباز در چه مرحله اي از مشكلات روان شناختي قرار دارند و در جهت پيشگيري از بوجود آمدن عواقب بعدي چه راهكارهايي وجود دارد. ضرورت طرح: با توجه به اينكه زنان نقش بسيار مؤثري در كانون خانواده و همچنين اجتماع به عهده دارند و مشكلات رواني آنان مي تواند باعث ايجاد مشكلات متعدد عاطفي در فرزندان شود و اختلافات زناشويي را باعث گردد از سوي ديگر معلوليت و جانبازي زنان مي تواند در تشكيل خانواده مشكل ساز باشد به همين دليل لازمت طي تحقيق به بررسي مشكلات اينگونه زنان پرداخته شود و اينكه جامعه مي تواند چه نقشي در تخفيف مسائل رواني اين قشر بعهده گيرد. در حالي كه چنين تحقيقي تاكنون در سطح بنياد انجام نشده است ضرورت آن بيش آشكار مي گردد تا در جهت پيشگيري، آموزش و درمان راهگشا باشد. 3- بررسي مختصر متون: جنگ تحميلي عراق و ايران تعداد زيادي معلول جسمي و رواني برجاي گذاشته است. در مورد تأثير جنگ در ايجاد اختلال رواني تاكنون تحقيقات بسيار زيادي انجام گرفته است. خصوصاً بعد از جنگ جهاني اول و دوم، جنگ ويتنام، كره و جنگ اعراب و اسرائيل تحقيقات وسيع و دامنه دار در كشورهاي مختلف بر روي سربازان و افسران ارتش انجام گرفته است كه همگي نشان دهنده تأثيرات مختلف جنگ و جبهه در واكنشهاي رفتاري و رواني افراد مي باشند. بطور خلاصه مي توان گفت كه پديده جنگ بر همه افراد به يك ميزان تأثير نگاشته است كما اينكه در جنگهاي فوق الذكر تنها 10% از افراد دچار اختلالات شديد رواني رفتاري و عاطفي شده اند. بر اساس مطالعات انجام گرفته، اثرات رواني جنگ به سه صورت مشاهده مي شود: نخست تأثيرات كوتاه مدت بر اساس ترس، بي خوابي، افسردگي، احساس تنش و ... دوم تأثيرات دراز مدت كه تحقيقات جنگ نشان داده اند كه عوارض رواني جنگ گاهي اوقات تا چهل سال پس از جنگ نيز دوام داشته است. براي مثال تحقيقات لپك وراتريز (1981-1982) نشان مي دهند كه سربازان سالها پس از جنگ از لحاظ ايجاد روابط اجتماعي روابط دوستانه و صميمي و نيز بيان احساسات و اعتماد به ديگران و كنترل تكانشهاي عصبي تفاوتهاي معني دار با جمعيت عادي از خود نشان داده اند و سوم تأثيرات تأخير يافته كه گاهي علائم رواني و استرس، سالها پس از جنگ به علت مواجه شدن با يك محرك كه يادآور جنگي است تشديد مي گردد. بر اساس مطالب ذكر شده جانبازان جنگ تحميلي به دو علت با مشكلات عديده اي روبرو هستند اين عزيزان از يك سو با مشكلات ويژه قشر خود دست به گريبان مي باشند كه مي تواند در روابط جانباز در خانواده و اجتماع تأثير منفي داشته باشد از سوي ديگر مانند جمعيت عمومي با مشكلات روزمره زندگي و معضلات اجتماعي و فقر اقتصادي قشر طبقاتي و .... روبرو مي باشند. بدون شك تا ملات درون خانواده يكي از مهمترين عوامل تأمين كننده سلامت دروني فرد محسوب مي گردد. رابطه درون خانواده، چنانچه به نحوي باشد كه منتج به اضطراب براي اعضاء خانواده گردد، اينست دروني افراد را به خطر مي اندازد و اين خود مي تواند سر منشأ بسياري از مشكلات رواني، رفتاري و شخصيتي براي آنها بشود. تحقيقات نشان داده اند كه جوانترها، زنان مجردها، جدا شده ها و طلاق گرفته ها و تمايل دارند كه استرسهاي زندگي را نسبت به گروههاي ديگر با حساسيت بيشتري مورد ارزيابي قرار دهند (كولبرگ و كوسترك) نتايج بررسي آماري نتايج نشان مي دهد كه اين طرح اثر بخشي خوبي در روند بازتواني جانبازان اعصاب و روان داشته است و عليرغم وجود مشكلات اجرايي و اداري، اين طرح توانسته است چه در كل و چه در اجزاء و عناصر بازتواني كمكهاي شايان توجهي به جانبازان گروه نمونه بنمايد. هر چند در اين طرح بدليل طولي بودن آن با مسائل و مشكلات زيادي روبرو بوديم كه از جمله آن از دست دادن تعدادي از جانبازان در گروههاي نموه و گواه، لكن گروههاي نمونه وگواه در هر دو استان در روند يكساله پژوهش همواره در دسترس گروه درمان بود و كليه برنامه هاي از پيش تعيين شده در منشور بازتواني اجرا شدطرح توانبخشي زمينه كار گروهي را در درمان و توانبخشي جانباز اعصاب و روان باز مي كند و كليه اعضاي تيم درمان از زواياي مختلف درصدد حل و فصل و درمان معضلات اجتماعي رواني و خانوادگي جانباز بر مي آيند. 4- فعاليت سيستميك معاونتهاي تخصصي (اشتغال، فرهنگي و بهداشت و درمان) بر روي مشكلات جانبازان اعصاب و روان: براي تحقق بازتواني بصورت عام در جانبازان اعصاب و روان و براي ايجاد زمينه و بستر مناسب براي توانبخشي رواني، اجتماعي و شغلي جانبازان لازم است تا كليه معاونتهاي تخصصي بهداشت درمان، آموزش و اشتغال و فرهنگي و هنري بصورت هماهنگ به حمايت جانباز اعصاب و روان پرداخته و همزمان با درمانهاي دارويي و روان درماني و مددكاري، مشكلات شغلي و تحصيلي جانباز نيز مرتفع شده و از حيثيت فرهنگي نيز تغذيه شود چه عدم پوشش فرهنگ و خلاء فرهنگي يكي از مباني ايجاد نابساماني رواني در جانبازان مي شود كه روزي در جهت حفظ و اعتلاي آن جانبازي نموده اند. طرح توانبخشي بصورتي عيني و عملي زمينه اجراي بازتواني در جانبازان اعصاب و روان با كمك و مساعدت و هماهنگي كليه معاونتها را فراهم آورده است. 5- حل و رفع مشكلات جانبازان در ابعاد خانوادگي، درماني، شغلي، تحصيلي و اجتماعي در محل: گروه درمان و توانبخشي با ارتباط مستمر و نزديك با جانباز و خانواده او توانسته اند بسياري از مسائل و معضلات درماني روابط خانوادگي، شغلي و اجتماعي و تحصيلي جانبازان و خانواده آنان را مرتفع نمايند. حضور روانپزشك و ساير اعضاي تيم درمان در محل زندگي جانباز تأثير بسزايي در روشن شدن دامنه مشكلات جانباز و حل و فصل مناسب آن مي گردد. 6- مشخص شدن مشكلات غير قابل حل در زمان اجراي طرح: بعضي از عزيزان جانباز پس از سپري شدن مدت زمان زياد از ابتلا به بيماري و تحمل عوارض ناشي از آن داراي مشكلات رواني، اجتماعي و اقتصادي حادي هستند. گروه درمان در چنين مواردي تلاش نموده اند تا با استفاده از كليه امكانات موجود در رفع آن و سامان بخشيدن به زندگي اين عزيزان همت نمايند، لكن بعضي از اين مشكلات در حدي است كه حل و فصل آن از حدود امكانات و اختيارات گروه درمان و توانبخشي خارج است، در چنين مواردي حداقل اين معضلات شناسايي و به بنياد اعلامي مي شود. 7- درمان و توانبخشي در محل زندگي جانباز اعصاب و روان: امروزه علم روانپزشكي بر اين است كه درمان و توانبخشي بيماران رواني در محل زندگي آنان از كيفيت و كارآيي و اثر بخشي بهتري برخوردار است لذا اگر چنانچه با تداوم اين طرح بتوانيم از ايجاد و گسترش مراكز نگهداري و بيمارستاني تمام وقت پرهيز كرده و درمان و توانبخشي را در اجتماع و محل زندگي جانبازان ببريم در درمان و توانبخشي اين عزيزان قدم مهمي برداشته است. 8- درگير شدن كارشناسان امور بهداشت رواني با مشكلات جانباز اعصاب و روان: تاكنون برنامه ريزي درمان و توانبخشي در بنياد جانبازان طوري نبوده است تا كارشناسان بهداشت رواني و گروه توانبخشي با كليه مشكلات جانباز درگير شده و از نزديك با او ردد آشنا باشند لذا در اغلب موارد مشكلات جانباز اعصاب و روان در يك سو و امكانات درماني و پرسنل تخصصي در سوئي ديگر قرار داشته اند. تا حدي كه در بعضي از موارد آدرس محل سكونت جانبازان حاد را نيز در اختيار ندارند.

منابع:

http://navideshahed.com

http://www.sabokbalan.com